کاخ اردشیر بابکان در فیروزآباد، یکی از شگفتانگیزترین آثار آغازین دوره ساسانی است؛ بنایی که در دل دشت سرسبز فیروزآباد شکل گرفت و بیانگر تلاش اردشیر بابکان است.
او از نوادگان هخامنشی است و همیشه در تلاش بود که شکوه گذشته دوره هخامنشی را در دوره ساسانی بازگرداند.
او در بدو ورود به فیروزآباد با مصالح محدود و بومی مواجه بود؛ سنگ لاشه و ملات گچ. همین محدودیت، زمینهساز یکی از بزرگترین نوآوریهای تاریخ معماری جهان شد: ابداع نخستین گنبد مهندسیشده، به دستور اردشیر بابکان و در دوره ساسانی شکل میگیرد.
سازمان فضایی کاخ
ورود به بنا از مسیر از ضلع شمالی و سپس چهار طاقی در بخش فوقانی برگه و پس از عبور از طرفین برکه به ایوان ورودی اصلی بنا میگیرد؛ ایوانی که دروازه ورود به مجموعهای عظیم است. پس از آن، به گنبدخانه مرکزی میرسیم؛ فضایی که به همراه دو گنبد دیگر، همگی بر اساس یک پلان مشترک ساخته شدهاند و در نهایت به صحن داخلی منتهی میشوند. پیرامون این صحن، اتاقهایی برای خدمتگزاران و نیروهای تشریفات شاه تعبیه شده بوده است.
نوآوری بزرگ در طراحی طاق بیضی: تبدیل مربع به دایره
شاهکار معماران ساسانی در این کاخ، فیلپوشها یا همان گوشهسازیها هستند. فضای مربعشکل با ابعاد ۱۴×۱۴ متر به ارتفاع ۲۲ متر، در چند مرحله هندسی به ۸، ۱۶ و در نهایت ۳۲ ضلع تبدیل شده تا پایهای کاملاً دایرهای برای برپایی گنبد ایجاد شود. این حرکت برای نخستین بار در تاریخ معماری جهان رخ داد و نقطه آغازین تحول گنبدسازی در ایران و سپس سراسر جهان شد.
طاق بیضی شکل اجرا شده در کاخ اردشیر بابکان
فیلپوش ها در اجرا طاق بیضی
مصالح، ملات و راز پایداری بنا
مصالح اصلی کاخ، سنگ لاشه و گچ هستند؛ اما گچی که در این بنا استفاده شده، معمولی نیست. آزمایشها نشان داده این ملات تا ۷۰ درصد در برابر رطوبت مقاوم است. این گچ با روشی پیچیده تهیه میشد: حرارتدهی کنترلشده، کوبش در گودال، ترکیب با آب آهک و خواباندن ۷۲ساعته.
زیر کل محوطه کاخ — در زمینی حدود ۱۰۵×۵۵ متر — لایهای ۸۰ سانتیمتری از شن شکسته قرار دارد؛ پیای که هنگام زلزله بهجای ترک خوردن، میلغزد و انرژی را انرژی زلزله را خنثی می سازد. به همین دلیل این بنا پس از ۱۹۰۰ سال همچنان استوار ایستاده است.
مرمتها و استحکامبخشی
در دوره آلبویه و دیلمیان اقداماتی برای جلوگیری از تخریب بنا صورت گرفت؛ اما مهمترین عملیات مرمتی در دهه ۱۳۷۰ انجام شد. طرح استحکامبخشی توسط دفتر فنی میراث استان فارس تهیه و پس از تأیید شورای فنی کشور اجرا شد. در این دوره، ایوان مرکزی — که در اثر زمینلرزهها دچار رانش شده بود — با همان مصالح و تکنیکهای سنتی بازسازی و تقویت شد.
این عملیات توسط استادکاران بومی فیروزآباد انجام شد و استاد عظیم کاظمی — از چهرههای برجسته حفظ و احیای معماری ساسانی — نقش مؤثری در اجرای این مرمتها داشت.
اجرا شابلون طاق مرکزی - دهه ۷۰
مرمت و بازسازی طاق کاخ اردشیر بابکان- دهه ۷۰
تزئینات و هویت بصری بنا
برخلاف تصور عمومی، نمای اصلی کاخ سنگی نبوده است. سطح بنا با پلاستر گچ و تزئینات قاشقی پوشیده میشد؛ بخشهایی از این تزئینات اصیل هنوز باقی است. در فرآیند مرمت، تزئینات جدید به عمد سادهتر اجرا شدهاند تا مخاطب بتواند تفاوت اثر اصلی و بخش بازسازیشده را تشخیص دهد.
در دیوارهها طاقچهها و حفرههایی دیده میشود که جای داربستهای ساخت اولیه بودهاند. همچنین شواهد نشان میدهد گنبد احتمالاً بخشی برای تهویه طبیعی داشته؛ سیستمی که با مکش و دهش هوا، فضای داخلی ایوان و گنبدخانه را مطبوع نگه میداشته است.
تزئینات کاخ اردشیر بابکان
راهپلهها و طبقه دوم
در گوشهای از بنا، راهپلههای باریکی با ارتفاع پلههای ۱۹ سانتیمتری قرار دارد که دسترسی به طبقه دوم را فراهم میکرده، اما امروز به دلایل حفاظتی مسدود شده است. در نمای خارجی نیز نیمستونهای پافیلی تا ارتفاع سقف بالا میرفته و نقش مهمی در ایستایی بنا داشتهاند.
راهپلههای باریکی با ارتفاع پلههای ۱۹ سانتی
برکه یا «قُمپ»؛ قلب حیات کاخ
در شمال کاخ، برکهای با نام محلی قُمپ قرار دارد. اردشیر هنگام انتخاب محل ساخت، از همین چشمه و برکه بهره گرفت؛ برکهای پرآب و سرسبز که هم جنبه زیبایی داشت و هم منبع آب. در اطراف آن سکوهایی با سنگ لاشه ساخته شده بود که در کاوشهای دهه ۱۳۸۰ دوباره کشف شدند. عمق این برکه در دورههای مختلف تا ۱۲ متر نیز گزارش شده است.
